Is próiseas dlíthiúil é probháid a d’fhéadfadh a bheith le críochnú tar éis do dhuine bás a fháil. Dearbhaíonn sé bailíocht uachta (má tá ceann ann) agus tugann sé an t-údarás do dhaoine atá i dteideal de réir dlí déileáil le heastát an duine a fuair bás.
Nuair nach bhfuil probháid ag teastáil
B’fhéidir nach mbeidh ort iarratas a dhéanamh ar phrobháid sna cúinsí seo a leanas:
- Comhúinéireacht i measc céilí: Má bhí sócmhainní ag an duine a fuair bás agus ag a gcéile i gcomhpháirt, is gnách go n-aistríonn na sócmhainní sin go díreach chuig an gcéile marthanach gan aon ghá le probháid (mar shampla: réadmhaoin nó comhchuntais bhainc).
- Cuntais le níos lú ná €20,000: Má tá airgead i gcuntas nach comhchuntas é agus má tá an méid faoi bhun €20,000, b’fhéidir nach mbeadh deonú ionadaíochta ag teastáil ón mbanc chun teacht ar an gcuntas. Beidh ort teagmháil a dhéanamh leis an institiúid airgeadais chun a bhfuil de dhíth orthu a sheiceáil, mar tá a gcaighdeáin féin ag gach ceann díobh.
Cathain a theastaíonn probháid?
Más rud é gur fhág an duine a fuair bás maoin agus/nó airgead ina ainm aonair, is gnách go dteastaíonn deonú ionadaíochta chun:
- Úinéireacht réadmhaoine a aistriú nó réadmhaoin a dhíol.
- Rochtain a fháil ar airgead atá in institiúidí airgeadais (déan teagmháil leis an institiúid chun a dheimhniú cad atá riachtanach i do chúinsí).
- Déileáil le sócmhainní in Éirinn a d’fhág duine a fuair bás lasmuigh d’Éirinn.
Sócmhainní an duine a fuair bás a aithint
Sula ndéantar iarratas ar phrobháid, beidh ar an seiceadóir nó ar an riarthóir sócmhainní an duine a fuair bás a scrúdú. Áirítear leis sin aon shócmhainní i gcomhúinéireacht nó aon réadmhaoin a raibh leas ag an duine a fuair bás inti.
Beidh luach na sócmhainní uile de dhíth ort mar a bhí siad ar dháta an bháis.
D’fhéadfadh sé go mbeidh ort luachálacha a chur isteach mar chuid de do fhoirmeacha probháide agus chun aon táillí is infheidhme a ríomh.
Seiceadóir (nó riarthóir) a cheapadh
Is é/í an t-ionadaí pearsanta an duine atá freagrach as an eastát a riaradh faoi dheonú ionadaíochta. Má tá an duine sin ainmnithe san uacht chun déileáil leis an eastát, tugtar seiceadóir air/uirthi; mura bhfuil, tugtar riarthóir air/uirthi.
Nuair a ghlacann tú le ról an ionadaí phearsanta, is ról ar feadh an tsaoil é.
Más aturnae thú ag gníomhú mar sheiceadóir, féach próiseas iarratais aturnae.
Cé atá in ann iarratas a dhéanamh ar dheonú ionadaíochta?
Má tá uacht ann
Is féidir leis na seiceadóirí atá ainmnithe san uacht iarratas a dhéanamh.
Mura bhfuil uacht ann
Is féidir leis an neasghaol is gaire iarratas a dhéanamh. Cinneann an tosaíocht seo a leanas cé hé/hí an neasghaol is gaire:
- Céile nó páirtí sibhialta
- Leanbh
- Leanaí linbh a fuair bás roimhe sin
- Tuismitheoir
- Deartháir nó deirfiúr
- Leanaí dearthár nó deirféar a fuair bás roimhe sin
- Nianna agus neachtanna
- Seantuismitheoirí
- Uncailí agus aintíní
- Sin-seantuismitheoirí
- Aon neasghaol eile den chéim is gaire
Sonraíonn an tAcht Comharbais 1965 agus Rialacha na Cúirte, Ordú 79, Riail 5(1) na rialacha (go mion) a bhaineann le cásanna nach bhfuil uacht ann.
Má tá uacht ann ach níl seiceadóirí ann
Is féidir leis an duine atá ainmnithe san uacht chun iarmhar an eastáit a oidhreacht iarratas a dhéanamh. Is éard atá san iarmhar ná aon chuid den eastát nach bhfuil sainaitheanta go sonrach agus bronnta san uacht.
Sa chás seo, eiseofar Deonú Riaracháin le huacht i gceangal.
Riaradh an eastáit
Nuair a eisítear an deonú, tugann sé teidlíocht dhlíthiúil don ionadaí pearsanta an t-eastát a riaradh. Tar éis fiacha a íoc, lena n-áirítear cánacha, roinntear an t-eastát i measc na dtairbhithe de réir théarmaí na huachta.
Mura bhfuil uacht ann, socraíonn rialacha an chomharbais gan uacht conas a roinntear an t-eastát i measc baill teaghlaigh.
Is féidir na torthaí éagsúla a fheiceáil in orduithe probháide.
